![](/img/news/700x420/12744.jpg)
Azərbaycan ərazisi təbii resursları və iqlim şəraiti ilə qədim zamanlardan insanların məskunlaşması və yaşaması üçün əlverişli məkan olub. Bunu ölkəmizdə aparılan arxeoloji tədqiqatlar da sübut edir. Bu baxımdan cənub bölgəsi tarix-mədəni zənginliyi ilə seçilir. Müxtəlif dövrlərdə burada arxeoloji qazıntılar aparılıb, nadir tarixi yadigarlar aşkar edilib.
Bölgənin arxeoloji cəhətdən dolğun öyrənilməsi məqsədilə 1985-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Cənub-Şərqi Azərbaycanın arxeoloji tədqiqi üzrə ekspedisiyası fəaliyyət göstərir. Akademiyanın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşı, cənub bölgəsini araşdıran ekspedisiyasının rəhbəri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Abuzər Ələkbərov bizimlə söhbətində bildirdi ki, bölgədə tədqiqatlar iki istiqamətdə aparılır. Bölgənin həm arxeoloji xəritəsi hazırlanır, həm də arxeoloji tədqiqatlar aparılır. Artıq Lənkəran, Cəlilabad, Lerik, Yardımlı rayonlarının arxeoloji xəritəsinin hazırlanması yekunlaşmaq üzrədir.
Abuzər Ələkbərov bildirdi ki, cənub bölgəsinin arxeoloji mənzərəsi çox zəngindir: “Lerikin dağlıq ərazisində hətta Paleolit dövrünə aid mağaralar aşkar olunub. Cəlilabada ilkin əkinçilik mədəniyyəti mərkəzlərində arxeoloji tədqiqatlar aparılaraq Üçtəpə, Cəfərxanlı kəndləri ərazisində olan Polutəpə, Alxantəpə kimi Neolit və Eneolit dövrünə aid olan abidələr öyrənilir. Burada Paleolit dövründən tutmuş son orta əsrlərə qədər olan dövrə aid arxeoloji abidələr - yaşayış yerləri, müxtəlif dəfn adətlərini əks etdirən qəbir abidələri, qalalar, karvan yolları, ziyarətgahlar qeydə alınır, öyrənilir. Xeyli sayda kurqanlar, daş qutu qəbirlər, torpaq qəbirlər, küp qəbirlər, katakombalar aşkarlanıb”.
Tədqiqatçının sözlərinə görə, İslama qədər dövrdə dəfn adətləri müxtəlif idi. Həmin dövr abidələrinin öyrənilməsi həm insanların məşğuliyyətini, sosial vəziyyətini, həm də axirət dünyasına inamları ilə bağı faktları aşkarlamağa yardımçı olur: “Aşkar olunmuş maddi sübutlarla region əhalisinin qədim əkinçilik və maldarlıqla yanaşı, sənətkarlıqla da məşğul olduğunu ortaya çıxarıb. Bu bölgənin karvan yollarının üzərində olması, strateji, coğrafi, iqlim şəraiti və torpağın münbitliyi, meşə örtüyü ilə zəngin olması yaşayış üçün əlverişli şərait yaradıb. Buranı başqa regionlardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də ərazində həm yaylağın, hədə qışlağın olmasıdır ki, bu da öz növbəsində əkinçilik və maldarlıq üçün zəmin deməkdir”.
Orta əsrə aid abidələr Lerik, Yardımlı və Cəlilabadın dağlıq ərazilərində daha geniş yayılıb. Burada erkən orta əsrlərin möhtəşəm şəhərlərinin qalıqları var. Muğan, Cəmcəm, Bəcirəvan, Mahmudabad kimi yaşayış məntəqələri bölgədə təşəkkül tapmış erkən orta əsr şəhərləri olub. Monqolların hücumu zamanı bu şəhərlər dağıdılsa da, tədqiqatlar zamanı bəzilərinin yerləri müəyyənləşdirilib.
Orta əsrlərə aid qoçbaşı heykəllər isə bu ərazidə daha çox olması ilə diqqəti cəlb edir. Belə heykəllərə Mərkəzi Asiyadan Şərqi Anadoluya qədər olan ərazilərdə geniş rast gəlinir. Qoçbaşı heykəllər qədim türklərin sərkərdələrinin, sənətkarlarının qəbri üzərində ucaldılır və ölən şəxsin fəaliyyəti ilə bağlı həmin daşın üzərində müxtəlif rəsmlər həkk olunurdu.
Müsahibimiz onu da vurğuladı ki, ötən əsrin 60-cı illərdə belə şayiələr yayılırdı ki, guya o heykəllərdə qızıl, habelə xəzinə və dəfinələrlə bağlı xəritə gizlədilib. Bəzi insanlar da həmin heykəlləri sındırmağa, hətta qəbirləri belə dağıtmağa başladılar: “İslamaqədərki qəbirləri ancaq mütəxəssislər müxtəlif vasitələrdən istifadə edərək açırlar. Çünki bu dövrdə qəbirlərə müxtəlif əşyalar qoyurdular. Sonralar isə şəriət bunu qadağan etdi. Odur ki, İslamın qəbul edilməsindən sonrakı dövrə aid olan qəbirlərdə hansısa qızıl-zinət və s. axtarmaq əbəsdir. Qəbirlərin bu şəkildə açılması həm tarixi abidələrin məhv olmasına, həm də müxtəlif xəstəliklərin yayılmasına səbəb ola bilər. Çünki orta əsrlərdə bir çox epidemiyalar yayılıb, insanlar kütləvi şəkildə məhv olub. Belə viruslar min illər yaşamaq qabiliyyətinə malikdir”.
Gəlin, hər birimiz tarixi keçmişimizə sahib çıxaq. Qədim tarixin yadigarlarını qoruyub, gələcək nəsillərə çatdıraq. Ən zəngin xəzinə elə bu maddi mədəniyyət nümunələrinin var olmasıdır.
Fariz Hüseynov