Bəzən öz-özünə sual edirsən ki, ölməz şairimiz Mikayıl Müşfiqin (1908-1938) poeziyası niyə bu qədər sevilir? Cavab çox sadə olur: Müşfiqin lirikasında insana, torpağa, dünyaya sevgi və işıqlı gələcəyə inam hissi güclü olduğu üçün. Qısa ömründə deyim-duyum tərzi ilə seçilən, başdan-ayağa humanizm mücəssəməsi olan bədii irs qoyub getdiyi üçün...

M.Müşfiq “İnsan qəlbinin mühəndisi postunda” adlı kiçik məqaləsini bu sözlərlə başlayırdı: “Mən 1908-ci ildə irticanın amansız və zülm ilə dolğun günlərində müəllim Mirzə Qədir İsmayılzadənin ailəsində anadan olmuşam”. Dövrün amansızlığı azmış kimi, o, xoşrəftar, mehriban bir qadın olan anası Züleyxanı lap erkən itirir. Südəmər körpə ikən isti ana nəfəsindən, həzin, şirin ana laylasından, məhəbbətindən məhrum olur. 6 yaşında isə balaca Mikayıl atasını itirir. Əmisinin, ata nənəsi Qızqayıt ananın himayəsində böyüyür. Dayəsi Arina Rodionovna görkəmli rus şairi A.S.Puşkinə necə təsir göstərmişdisə, o da Mikayılın qəlbində şifahi xalq ədəbiyyatımıza hüsn-rəğbət oyatmışdı. Qızqayıt nənənin danışdığı nağıllar, xalq dastanları, tez-tez misal çəkdiyi atalar sözləri, astadan zümzümə etdiyi bayatılar, laylalar gələcək şairin zəngin xalq yaradıcılığı ilə tanış olmasında əhəmiyyətli rol oynamışdı. Bu gün də uşaqların, məktəblilərin sevə-sevə oxuduqları “Şəngül, Şüngül, Məngül”, “Kəndli və ilan” və s. nağıllar Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının şairin yaradıcılığına qüvvətli təsiri olan nümunələrindəndir.

Deyilənə görə, Mikayıl hələ kiçik yaşlarından mütaliəni çox sevərdi, əlinə keçən kitabı oxuyub qurtarmamış yerə qoymazdı. Ev adamları onu tez-tez zəif lampa işığında, sinəsi üstə kitab olduğu halda görərdilər. Zəngin hafizəsi varmış. Oxuduğu hər bir şeiri yadında saxlaya bilirmiş. Onu sinif yoldaşlarına sevdirən də çox gözəl şeir oxuması imiş...

1926-cı ildən dövri mətbuatda ilk şeirləri dərc olunan şair elə o vaxtdan oxucuların sevgisini qazanır. İlk kitabı “Küləklər” çapdan çıxanda o, Bakı Dövlət Universitetinin III kursunda oxuyurdu. Sonralar müəllifin doqquz kitabı (“Günün səsləri”, “Buruqlar arasında”, “Vuruşmalar” və s.) işıq üzü gördü və ədəbi ictimaiyyət tərəfindən maraqla qarşılandı. 1935-37-ci illərdə yazdığı şeir və poemaları daxil edilən “Çağlayan” kitabını nəşr etdirmək isə müəllifə qismət olmadı. Poeziyası bulaq kimi çağlayan şair 1938-ci ildə, 30 yaşında repressiyaya məruz qalaraq parlaq ömrü yarıda kəsildi...

Gözəllik aşiqi düşəndə yada...

M.Müşfiqin ürək yanğısı ilə yaratdığı şeirlər haqq verir deyək ki, o, sözün həqiqi mənasında, lirika ustasıdır. “Küləklər”, “Həyat sevgisi”, “Sənin gülüşlərin”, “Sənin gözlərin”, “Mənim eşqim”, “Bir də baxsan mənə”, “Yenə o bağ olaydı” və s. lirika nümunələrini, ədəbi inciləri kim unuda bilər?!

Sən onun eşqilə, məhəbbətilə,
Vurmadın ömrünü, başa, ürəyim.
Sevgi hədəfini nişan alanda
Dəydimi oxların daşa, ürəyim?!

Hicran dəryasında qəlbim bir ada,
Fırtınam ziyada, dalğam ziyada.
O ellər gözəli düşəndə yada
Az qalır xəyalım şaşa, ürəyim.

“Əbədiyyət nəğməsi” şeiri onun lirikasının canıdır, ruhudur desək, yanılmarıq. Müəllifin fikrincə, həqiqi şeriyyət əbədidir, kainat mövcud olduqca poeziya da var olacaq:

Bu dumanlı dağın başı mən olsam,
Dibinin ağlayan daşı mən olsam,
Hal bilən, dil bilən qara gözlərin
Qələmim deyir ki, qaşı mən olsam.
Ellərin ürəyi kövrəkləşəndə,
Dolu gözlərinin yaşı mən olsam,
Bəzi adamları bilməyim deyə,
Hislərim korşalıb, naşı mən olsam.
Bir sərxoş ölümün əlindən düşüb
Nə zaman qırılan kaşı mən olsam,
Şair yeni-yeni sözlər bulacaq,
Kainat olduqca şeir olacaq!

M.Müşfiqin yaradıcılığında “Yenə o bağ olaydı...” şeirinin isə məxsusi yeri var. Bu şeirin yazılma tarixi ilə əlaqədar olaraq Müşfiqin tədqiqatçısı, mərhum professor Gülhüseyn Hüseynoğlunun “Həmişə oxucuların yanında” adlı mənsur şeirini yada salaq: “Biri vardı, biri yoxdu... Bir şair vardı, od kimi alışıb yanardı, yandırardı...

Bakı bağlarına yolu düşdü bir gün onun, nə düşdü. Odlu qəlbinə od düşdü, alovlandı, alovlandı. Müqəddəs Olimp dağlarından öz məcrasını götürən müqəddəs Olimp meşəli bu gün də müasir, sönməzdirsə, şairin ecazkar söz fırçası da o cür məharətlə neçə-neçə sevən ürəklərdə, sevən qəlblərdə məhəbbət, müqəddəs sevgi atəşi alovlandırdı.

İsti yay günləri yerini yağışlı, pəjmürdə payıza təhvil verir. Çal-çağırlı, səs-küylü Bakı bağları boşalır, yetim qalır. Şair də digər sakinlər kimi bu gözəlliyi tərk edir. Amma özü getsə də, ürəyi orda – arzularının, istəyinin məkanı Bakı bağlarında qalır. Gecə yarısı qəlbinin hərarəti az qala kağızı yandırır...”.

Şairin yanar qəlbinin odu oxucuların da qəlbinə od salır, həsrət oyadır. “Yenə o bağ olaydı...” şeirini oxuyan hər kəsin dodaqları qeyri-ixtiyari tərpənir, ürəklər riqqətlə bu məhəbbət himnini, nəğməsini təkrar edir, pıçıldayır:

Yenə o bağ olaydı, yenə yığışaraq siz
O bağa köçəydiniz...
Biz də muradımızca fələkdən kam alaydıq,
Sizə qonşu olaydıq.
Yenə o bağ olaydı, səni tez-tez görəydim,
Qələmə söz verəydim.
Hər gün bir yeni nəğmə, hər gün bir yeni ilham,
Yazaydım səhər-axşam.
Arzuya bax, sevgilim, tellərindən incəmi?
Söylə ürəyincəmi?

Zaman keçsə də, yenə o göydəki ay, xırçın ləpələr, qumlu sahillər gələcək nəsillərin, gənclərin üzünə güləcək. Fərəhli, xoşbəxt anlarda Müşfiqin nakam ruhu onların başının üstündə olacaq...

Müasirlərini özünü dərk edən, zamanın sınaqlarından, mühitinin hadisələrindən baş çıxaran, “xalqilə titrəyən, xalqilə gülən” görmək istəyən Müşfiq “Alqış, varlığını duyan insana!” misrasını heç də təsadüfən işlətməyib. Çünki özünü dərk edən insanın nəcib sifətlərindən biri də xalqına, millətinə, yurduna əbədi, sonsuz məhəbbət bəsləməsidir. Müşfiq müasir insanı həmişə belə görmək istəyirdi.

Şair gözəl təbii mənzərələr, lirik peyzajlar ustasıdır. Bu ustalıq ana yurdun təbiətinə qəlbən bağlılıqdan, ona sonsuz sevgidən qaynaqlanır:

Ulduzlar ətrafa nur səpələr,
Bir bölük uşaqdır şən ləpələr,
Onların əlində top kimi ay,
Sevgilim, başında ağ kəlağay
Sahilə gəl,
Seyr elə, gəl!

Şair “Sənin gülüşlərin” şeirində insanları xoşbəxt, gülərüz görmək arzusunu dilə gətirir, qaraqabaq halı normal hesab etmir:

Cahan ki solmayan bir bağça-bağdır,
Burda rəvamıdır gülmədən ölmək!
Yazıq o şəxsə ki qaraqabaqdır.
Nə qədər yaraşır insana gülmək!

Sonuncu misra hazırda zərb-məsəl kimi də dillərdə dolaşır...

* * *

Bir dəfə Bakı məktəbliləri arasında ən qısa, məntiqli, məzmunlu sərbəst inşa müsabiqəsi keçirilirmiş. Müsabiqədə baş mükafata layiq görülən yazı işi yalnız bircə cümlədən ibarət olur: “Sokrat insanları çox sevirdi, ona görə də onu zəhərləyib öldürdülər”. Nə qədər düşündürücü, yerində deyilmiş ifadədir. Mən isə bu ifadəni Mikayıl Müşfiqin taleyi ilə bağlayardım. Vətəni, xalqı, geniş mənada, bəşəriyyəti sevən bir qələm sahibinin, gözəllik aşiqinin ömür yoluna daş qoymaq əslində gözəlliyə, humanizmə qənim kəsilmək idi... “İşıqlı dünyadan necə əl çəkim” deyən 110 yaşlı şairin işıqlı yaradıcılığından doymaq mümkündürmü?! Ruhu şad olsun.

Əmrah HÜSEYNOV
Sumqayıt Regional Mədəniyyət İdarəsi Qubadlı rayon nümayəndəliyinin əməkdaşı,
Əməkdar mədəniyyət işçisi